‘ह्याप्पी बर्थ डे’ तिर्थमाधव : जो पण्डित बनाउन खोज्दा क्रान्तिकारी भए

विनोद ढकाल 
जर्मनीहरूलाई जीवनको अन्त्य हुनेबेला अस्पतालको शैयामा कविता सुनाएका महाकवी लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा धनले धनी किन भएनन् ? यो प्रश्नको उत्तर जीवनको भोगाई र कसैको भनाईले पुष्टि गर्छ । देवकोटा मनले धनी थिए, विचारले धनी थिए । र, एउटा भनाई छ– जसलाई सरस्वतीले बास गरेकी हुन्छन् उनीसँग लक्ष्मी साथमा हुँदैनन् ।

महाकवी देवकोटालाई यी दुई सन्दर्भसँग जोडेर व्याख्या गर्न सकिन्छ । जीवनका अनेकन आयामलाई छोटो अवधिमा बुझेका देवकोटाको आज तिथिले जन्मदिन हो । अर्थात्, लक्ष्मीपूजाका दिन उनको जन्म भएको थियो । विक्रम सम्बत् १९६६ को लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मिएका देवकोटा सास्वत

सरस्वतीका प्रतिक थिए । 
संसार रूपी सुख स्वर्गभित्र
रमें, रमाएँ लिई भित्र चित्र ।
सारा भयो त्यो मरूभूमि तुल्य,
रातै परेझैं अब बुझ्छु बल्ल

विसं २०१६ मा मृत्युको पर्खाई गरिरहँदा तिलमिलाएका आँखा, झकझकाएको मुटुको चालसँग देवकोटाले यो कविताको सृजना गरेका थिए । २९ भदौ उनको निधन भएको दिन थियो ।

मुनामदन, सुलोचना, शाकुन्तल जस्ता अमर कृतिहरू लेखेका उनले आजको नेपाली समाजलाई त्यसैबेला अनुभुति गरिसकेका थिए । यसको अर्थ विदेशीनुको पीडा शव्द र अक्षरमा उतारेर ।

हातका मैला सुनका थैला के गर्नु धनले 
साग र सिस्नु खाएको बेस आनन्दित मनले

देवकोटा पण्डित तीलमाधव र अमर राज्यलक्ष्मी देवीका तेस्रा छोरा थिए । उनी धोबीधारामा जन्मिए । विक्रम सम्वत् १९६६ साल कात्तिक २७ गते गाई तिहारे औंशी लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मेका हुनाले यिनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको थियोे, तर उनको न्वारानको नाम तीर्थमाधव देवकोटा हो । ह्याप्पी बर्थ डे तिर्थमाधव ।

देवकोटाको घरको सकस सानो थिएन । व्यवस्थापकीय कमजोरीका कारण जहिले पनि धनको कमी भयो । तर, मनको कमी भएन । सानैदेखि उनले घरमा भन्ने गर्दथे– ‘म अंग्रेजी पढ्छु र ट्युसन पढाएर घरखर्च धान्छु ।’

तिलमाधव चहान्थे छोरा पण्डित होस् । तर, लक्ष्मीप्रसादमा पण्डित्याँई गर्ने रहरको पोको कहिले पनि पलाएन । मानै उनी एकप्रकारका समाजशास्त्री थिए । कविताका माध्यमले समाजको चित्रणमात्र गरेनन्, एउटा क्रान्ति नै स्थापित गर्न सफल भए । भनौ, एक खरो क्रान्तिकारी निस्किए । कम्युनिस्टले भनेजस्तो क्रान्तिकारी होइन, समाजको चित्र बदल्नुपर्छ भन्ने लेखकीय क्रान्तिकारी ।

शिक्षकहरूले उनलाई ‘कोपिलाउँदो कवि’को दर्जा दिए । सन् १९२५ मा देवकोटा त्रिचन्द्र कलेजमा विज्ञान विषयमा भर्ना भए। विज्ञानमा प्रमाणपत्र तहको अध्ययन पूरा गरेपछि उनी मानविकी सङ्कायमा सरे

राणाहरू चाहन्थे जनताहरूले शिक्षा नपाउन, तर धेरै चोटिको प्रयत्नपछि देवकोटाको परिवारले उनलाई काठमाडौं उपत्यकाको एकमात्र विद्यालय दरबार हाई स्कूलमा भर्ना गरिदिए । देवकोटा दरबार हाई स्कूलनै आफ्ना साथीहरूलाई कविता सुनाउने गर्थे । उनका प्रायः साथीले ती कविता देवकोटाले नै लेखेका हुन् भनेर स्वीकार्दैनथे । यसै क्रममा एक दिन सबै विद्यार्थी मिलेर यिनको बेइज्जत गर्ने हिसाबले कविता लेख्ने परीक्षा लिए । यिनले पनि सबै विद्यार्थीमाझ कविता लेखे । अनि त्यसै घडी शिक्षकहरूले उनलाई ‘कोपिलाउँदो कवि’को दर्जा दिए । सन् १९२५ मा देवकोटा त्रिचन्द्र कलेजमा विज्ञान विषयमा भर्ना भए। विज्ञानमा प्रमाणपत्र तहको अध्ययन पूरा गरेपछि मानविकी सङ्कायमा सरे। सन् १९२९मा आफ्नो स्नातक तहको अध्ययन पूरा गरेपछि सन् १९३१मा छात्रवृत्ति लिएर अङ्ग्रेजीमा स्नातकोत्तर पढ्ने आशामा उनी भारतको पटना गए। अङ्ग्रेजी विषयमा स्थान नपाएपछि उनले कानुन पढे ।

देवकोटा बहुमुखी र विपुल लेखक थिए, जसले आफ्नो छोटो जीवनमा नछोएको साहित्यको कुनै विधा छैन । उनले महाकाव्य, लामा बर्णनात्मक कविताहरू निबन्धहरू, कथाहरू, नाटकहरू, गीतहरू, र समालोचना हरू लेखेका छन् ।

देवकोटासँग कविताहरू एकदमै चाँडो लेख्नेय अद्वितिय प्रतिभा थियो । उनले शाकुन्तल महाकाब्य ३ महिनामा, सुलोचना महाकाव्य दश दिनमा र कुन्जीनी एकै दिनमा लेखे ।

पागलको व्याख्या 
मैले बिएड पहिलो बर्षको नेपाली विषयमा मात्र पढेको थिएँ, देवकोटाको पागल । उनका हरेक शव्दले मलाई झुकावमा पारिदियो । खोज्दै गएँ, किन लेखियो पागल ? उनलाई धेरैले पागल भनी जिस्काउँदा रहेछन् । हरेक लेखकहरू आम मानिसको नजरमा खुस्केट जस्तो लाग्छ । तर त्यो सृजनाको भण्डारन थियो भन्ने कमैले मात्र थाहा पाउँछन् । उनलाई उपचारका लागि राँची पनि लगिएको थियो ।

‘मैले देवकोटालाई बुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो मानवअवतारका रूपमा लिएको छु ।’ साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका जल्दाबल्दा तीन कवि जयशङ्कर प्रसाद, सुमित्रानन्दन पन्त र सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला बराबर एक जना देवकोटा हुन् भनेका थिए । देवकोटा चौध भाषा बुझथे । उनीद्वारा नौ भाषामा लेखिएका कविताहरू शारदा मासिकमार्फत जनमाझ पनि आए

उनको अनौठो स्वभाव देखेर उपचारका लागि १९९५ मा राँची अस्पतालका तत्कालिन मानसिक रोग विशेज्ञ अमेरिकी नागरिक डाक्टर वक्ले हिलले भनेका थिए,‘देवकोटामा केही समस्या छैन । केवल भुगोलको समस्या देखियो । उनी नेपालमा जन्मिनु गल्ती भयो । उनी अमेरिकामा जन्मिनुपर्ने थियो ।’
“पागल’’ कविता उनको अर्को महान कृति हो । जुन कवितामा उनले आफुलाई पागल भन्नेहरूलाई कवितात्मक शैलीमा जवाफ दिएका छन् ।

जरुर साथी म पागल 
यस्तै छ मेरो हाल
म शव्दलाई देख्छु 
अक्षरलाई सुन्छु

भारतीय महापण्डित डा.राहुल साङ्कृत्यायनले भनेका थिए, ‘मैले देवकोटालाई बुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो मानवअवतारका रूपमा लिएको छु ।’ साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका जल्दाबल्दा तीन कवि जयशङ्कर प्रसाद, सुमित्रानन्दन पन्त र सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला बराबर एक जना देवकोटा हुन् भनेका थिए । देवकोटा चौध भाषा बुझथे । उनीद्वारा नौ भाषामा लेखिएका कविताहरू शारदा मासिकमार्फत जनमाझ पनि आए ।

देवकोटालाई काव्यसागरका जलदेवता भने पनि हुन्थ्यो । उनी उठ्ता, बस्ता, हिँड्दा, सुत्ता, खाँदा वा आफ्ना चेतन र अचेतनका कुनै पनि पलमा काव्यभन्दा बाहिर हुँदैन थिए । बिहान आँखा उघारेदेखि राति आँखा चिम्लेपछिको स्वप्नसंसारमा पनि उनी काव्यसंसारमा नै विचरण गर्थे । उनको बाँचुन्जेलको साथी एउटा कविता थियो र अर्को चुरोट थियो ।

१५ वर्षको उमेरमा मनदेवी चालिसेसँग लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको विवाह भयो । विसं १९८५मा उनको पहिलो सन्तान छोरी सावित्री र १९८९मा जेठो छोरा प्रकाश जन्मिए । माहिला छोरा कृष्णप्रसाद देवकोटाको जन्म विसं १९९३मा भएको थियो । कानुनमा स्नातकोपाधि हासिल गरेपछि उनी आफ्नो घर फर्के जहाँ उनले विभिन्न व्यक्तिगत सङ्कटहरू पनि भोगे ।

दुस्खमा दुस्ख थपिएझैँ, देवकोटालाई १९५८ (विसं२०१५)मा क्यान्सर लागेको थाहा भयो । भारत लगेर ठूलो आन्द्राको ३ इन्च निकालिए पछि उनलाई आफ्नो मृत्यु आएको पक्का भयो । उनी रातभर जाग्राम बसी आफ्ना रचना लेख्न थाले । एक वर्षपछि वि.स.२०१६ साल भाद्र २९ गतेका दिन उनको मृत्यु भयो ।

सान्त भवन अस्पतालमा रहँदा उनले आफ्ना साथी हरि श्रेष्ठलाई चिठीमा लेखेका थिए,‘मृत्यु मेरो अगाडि छ । म आकासमा नक्षत्रहरू खोज्छु तर भेट्दिन । म आफुलाई शान्ति दिन सक्दिन । म उठ्न सक्ने भए, म आफु र आफ्ना बच्चाहरूलाई मार्ने थिएँ ।’

जीवनभर, उनले भगवान् मानेनन् । आर्यघाटमा उनले भने,‘मैले आफ्नो जिन्दगी हरीनाम नजपेर, नास्तिक भएर बिताएछु, अब जान आँटीहाले !’
आलेखको उठान नै त्यहि कविताबाट गरेको छु ।

(स्रोत विकिपिडिया र केही संग्रहहरू)

Comments (30)

  1. First of all I would like to say terrific blog! I had a quick question which I’d like to ask if
    you don’t mind. I was curious to find out how you center
    yourself and clear your head before writing.

    I have had a tough time clearing my thoughts in getting my ideas out.
    I truly do take pleasure in writing however it just seems like the first 10 to
    15 minutes tend to be wasted just trying to figure out how to begin. Any suggestions or tips?

    Thanks!

  2. I am really pleased to read this weblog posts which consists of plenty of helpful information, thanks for
    providing these information.

  3. Great site you have got here.. It’s hard to find excellent
    writing like yours nowadays. I really appreciate people like you!
    Take care!!

  4. Hi would you mind stating which blog platform you’re using?
    I’m looking to start my own blog in the near future but I’m having a
    hard time making a decision between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal.

    The reason I ask is because your layout seems different then most blogs and I’m looking for something
    completely unique. P.S Apologies for being
    off-topic but I had to ask!

  5. Thanks for the auspicious writeup. It in reality was once a
    enjoyment account it. Look complicated to far brought agreeable
    from you! However, how could we be in contact?

  6. Superb post however , I was wondering if you
    could write a litte more on this subject? I’d be very thankful if you could elaborate a little bit further.

    Thank you!

  7. Unquestionably believe that which you said.
    Your favorite justification appeared to be on the internet the simplest thing to
    be aware of. I say to you, I certainly get annoyed while people consider worries that
    they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top and also defined out the whole thing
    without having side effect , people can take a signal.
    Will likely be back to get more. Thanks

  8. Terrific article! This is the type of info that should be shared across the web.
    Disgrace on Google for not positioning this put up higher!

    Come on over and consult with my web site . Thanks =)

  9. Have you ever considered creating an ebook or guest authoring on other
    sites? I have a blog based upon on the same topics you discuss and would love to have you share some stories/information. I know my viewers would appreciate your work.
    If you are even remotely interested, feel free to shoot me an e mail.

  10. Heya i am for the first time here. I came across this board and I find It truly useful
    & it helped me out much. I hope to give something back and aid others like you
    helped me.

  11. This is the perfect site for anyone who would like
    to find out about this topic. You know so much its almost hard to argue with you (not that I actually will need to…HaHa).
    You certainly put a brand new spin on a topic that has
    been written about for decades. Excellent stuff, just wonderful!

  12. My brother recommended I would possibly like this blog.
    He was entirely right. This put up actually made my day.
    You cann’t imagine just how much time I had spent for this info!
    Thanks!

  13. Wonderful beat ! I would like to apprentice while you amend your site, how could i subscribe for a blog
    site? The account helped me a acceptable deal.

    I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear
    idea

  14. Hello, recognition you in spite of information! I repost in Facebook

  15. I do not even know how I ended up here, but I thought this post was great.
    I do not know who you are but certainly you are
    going to a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!

  16. Fine way of describing, and pleasant paragraph to get information about my
    presentation topic, which i am going to deliver in college.

  17. I believe everything published was very reasonable. But,
    think on this, suppose you were to create a awesome headline?
    I ain’t saying your information is not solid, but suppose you added something to
    possibly get folk’s attention? I mean 'ह्याप्पी बर्थ डे'
    तिर्थमाधव : जो पण्डित बनाउन खोज्दा क्रान्तिकारी भए | kalikadainik.com is a little vanilla.
    You ought to peek at Yahoo’s front page and see how they write news titles to
    get viewers to click. You might add a related video or a picture or two to
    grab people interested about everything’ve written. In my opinion, it might make
    your posts a little bit more interesting.

  18. Everything is very open with a precise clarification of
    the challenges. It was really informative. Your site is
    very helpful. Many thanks for sharing!

  19. It is not my first time to go to see this web page, i am browsing this site dailly and get good information from here every day.

  20. wonderful issues altogether, you simply won a new reader.
    What might you suggest in regards to your put up that
    you simply made a few days in the past? Any sure?

  21. Hello, blame you looking for tidings! pfizer generic viagra http://viapwronline.com I repost in Facebook.
    hims viagra

  22. Hello, rebuke you http://cialisxtl.com in resentment of tidings! cialis reps
    natural viagra alternatives that work

  23. I’m pretty pleased to discover this site. I wanted to thank you for ones time
    for this fantastic read!! I definitely appreciated every
    part of it and I have you saved as a favorite to
    check out new information on your web site.

  24. Cialis best liquid cialis daily use cialis cost

  25. Hi, this weekend is fastidious designed for me, for the reason that this
    occasion i am reading this fantastic educational paragraph
    here at my residence.

  26. An impressive share! I’ve just forwarded this onto a colleague
    who was doing a little homework on this.

    And he actually bought me lunch simply because
    I discovered it for him… lol. So let me reword this….

    Thank YOU for the meal!! But yeah, thanx for spending some time to
    talk about this subject here on your site.

  27. Every weekend i used to pay a quick visit this web page,
    for the reason that i want enjoyment, as this
    this website conations in fact fastidious funny stuff too.

  28. Cialis cialis erections cialis coupon

  29. Cialis generic for cialis when is the best time to take cialis

  30. After I originally commented I seem to have clicked on the -Notify me when new comments are added-
    checkbox and from now on whenever a comment is added I receive four emails with the exact same comment.
    There has to be an easy method you can remove me from
    that service? Kudos!

Comment here